Πόδι Τούρκου δεν θα πατήσει στο Μοσφίλι!

Η ηρωική αντίσταση των κατοίκων, σε τουρκική επίθεση, στις 18/6/1964
Άποψη της περιοχής του Μοσφιλιού (στο βάθος). Δεξιά ο κύριος δρόμος προς το χωριό, με σπίτια της Μανσούρας δεξιότερα και λόφους προς τα Κόκκινα. Μπροστά και αριστερά, περιβόλια στην κοιλάδα προς τον Άγιο Θεόδωρο.

ΜΟΣΦΙΛΙ Τηλλυρίας, ξημερώματα Πέμπτης 18 Ιουνίου 1964: Εκατοντάδες Τουρκοκύπριοι στασιαστές, μαζί με αξιωματικούς και άντρες του τουρκικού στρατού που μπήκαν λαθραία στην Κύπρο, εξαπέλυσαν επίθεση από όλες τις κατευθύνσεις για κατάληψη του χωριού. Παρά τη συντριπτική υπεροχή των Τούρκων σε αριθμό και εξοπλισμό, το Μοσφίλι – με 150 κατοίκους τότε -αντιστάθηκε γενναία και, μετά από πολλές ώρες, οι επιτιθέμενοι αναγκάστηκαν να υποχωρήσουν ντροπιασμένοι, αφήνοντας πίσω τους νεκρούς και τραυματίες.
ΟΣΟ απίστευτο κι αν φαίνεται, οι υπερασπιστές του Μοσφιλιού ήταν μόνο 21. Εθελοντές όλοι, από της ενάρξεως της τουρκικής ανταρσίας τον Δεκέμβρη του 1963. Με κύρια όπλα τη ψυχή και την αποφασιστικότητά τους, μεγαλούργησαν και πρόσθεσαν μια ακόμα χρυσή σελίδα στη σύγχρονη κυπριακή Ιστορία.
ΕΓΡΑΨΕ ο «Φιλελεύθερος» την επομένη, υπό τον ολοσέλιδο τίτλο «Παρά την τεραστίαν αριθμητικήν υπεροχήν των, ΑΠΕΚΡΟΥΣΘΗ ΝΕΑ ΑΓΡΙΑ ΕΠΙΘΕΣΙΣ ΤΩΝ ΝΕΟΒΑΡΒΑΡΩΝ ΕΙΣ ΤΟ ΜΟΣΦΙΛΙ – Η Εθνοφρουρά ελέγχει πλήρως την κατάστασιν»: «Το Μοσφίλι διήλθε πολύ δυσκόλους στιγμάς και εσώθη χάρις εις την αυτοθυσίαν των ολιγαρίθμων εθνοφρουρών του, οι οποίοι, παρά την ασφυκτικόν κλοιόν και το καταιγιστικόν πυρ, ημύνθησαν ηρωικώς, ανακόπτοντες τον επιθετικόν καλπασμόν των τρομοκρατών».
ΓΙΑ μήνες οι κάτοικοι του Μοσφιλιού ζούσαν υπό ομηρία σε κλοιό Τούρκων, αφού το χωριό ήταν αποκλεισμένο από όλες τις πλευρές από εφτά τουρκοχώρια: Μανσούρα, Κόκκινα, Άγιο Θεόδωρο, Πηγή, Άγιο Γεώργιο, Αλέφκα και Σελλάιν τ’ Άππη. Οι δρόμοι επικοινωνίας τους με την υπόλοιπη Κύπρο – με εξαίρεση εκείνον προς το Σταυρό Ψώκας – ελέγχονταν από τους στασιαστές όπως και τα περισσότερα από τα γύρω υψώματα, ενώ κάθε δραστηριότητα των κατοίκων στις γεωργοκτηνοτροφικές τους ασχολίες παρέλυσε τελείως. Ακόμα και η διακίνησή τους μέσα στο χωριό ήταν κίνδυνος θάνατος, αφού οι τρομοκράτες σε κάθε κίνηση άνοιγαν πυρ, ακόμα και όταν έβλεπαν ζώα ή πουλερικά!
Ο ΚΛΟΙΟΣ γινόταν ολοένα ασφυκτικός για το χωριό και η διαβίωση σ’ αυτό στα όρια της απελπισίας. Εκατοντάδες φορές οι κάτοικοι κινδύνεψαν από τις τουρκικές σφαίρες και το μόνο που τους έμενε σαν σανίδα σωτηρίας, ήταν η αντίστασή τους μέχρις εσχάτων. Με την ενίσχυσή τους σε όπλα και τη βοήθεια ενός Κύπριου ανθυπολοχαγού, του Ανδρέα Δ. Πυρπολητή, ο οποίος είχε διοριστεί στην Τηλλυρία και από νωρίς το 1964 και είχε εγκατασταθεί μόνιμα στο Μοσφίλι, εκπαιδεύτηκαν στρατιωτικά και αποτέλεσαν τον θώρακα αντίστασης του χωριού.
Αναβίωσαν το Σούλι και το Μεσολόγγι!
ΑΥΤΑ μέχρι τις 4.00 το πρωί της 18ης Ιουνίου 1964, όταν από παντού το χωριό άρχισε ξαφνικά να δέχεται επίθεση με πολυβόλα, τυφέκια, αυτόματα, όλμους και μπαζούκας. Οι Τούρκοι από τα δεκάδες πολυβολεία τους έβαλλαν καταιγιστικώς εναντίον του χωριού, το οποίο, σε λεπτά μέσα, βρέθηκε σε πλήρη πολεμική κινητοποίηση. Οι μάχιμοι πήραν τις προκαθορισμένες θέσεις τους, ενώ ηλικιωμένοι και γυναίκες τους βοηθούσαν παντοιοτρόπως, οπότε και άρχισε η ανταπόδοση των πυρών, αλλά με πολλή φειδώ, αφού τα αποθέματα ήταν περιορισμένα. Απόφαση όλων, όμως, μια: Να κρατηθεί το χωριό πάση θυσία. Θα εξαντλούσαν και την τελευταία σφαίρα και εν ανάγκη θα έπεφταν με το μέτωπο ψηλά, αλλά δεν θα παραδίδονταν!..
ΔΕΝ είχε ξημερώσει για καλά, όταν πήρε φωτιά φράκτης στ’ ανατολικά του χωριού, όπου το σχολείο και η εκκλησία, από οπλοβομβίδες και βλήματα όλμων. Οι καπνοί κάλυψαν ολόκληρο το χωριό, με ορατό τον κίνδυνο να γίνει κάποια στιγμή παρανάλωμα του πυρός! Έτσι, οι κάτοικοι αμύνονταν πια σε πραγματική κόλαση και χωρίς καθόλου σχεδόν ορατότητα, ενώ οι τρομοκράτες βρήκαν την ευκαιρία, λόγω των πυκνών καπνών, να προωθηθούν μέχρι τις παρυφές του χωριού. Οι υπερασπιστές κρατιόντουσαν σταθερά στις θέσεις τους, αλλά τα παιδιά ζούσαν στιγμές τρόμου, αγωνίας και απόγνωσης. Συγκλονιστικές ήταν οι στιγμές που εκτυλίσσονταν από τις φωνές και τα κλάματα παιδιών, που έτρεχαν αλαφιασμένα να κρυφτούν όπου νόμιζαν πως είχαν κάλυψη. Μαζί τους και οι μητέρες τους, οι οποίες όμως δεν παραμελούσαν ουδ’ επί στιγμή την κύρια αποστολή τους, να γεμίζουν τις σφαιροθήκες των ανδρών, των αδελφών, των πατεράδων, των παππούδων τους. Η Σπάρτη με μιας αναβίωσε και το Σούλι επαναλαμβανόταν!
«Νομίζαμε ότι δε θα ζούσε κανένας!..»
Ο ΛΟΓΟΣ στο σημείο αυτό, σ’ έναν από τους Μοσφιλιώτες μαχητές:
«Μας επιτίθεντο με καταιγιστικά πυρά με όλα τα όπλα και απ’ όλες τις πλευρές, αλλ’ αυτό βοήθησε στο να βάλλουν εναντίον φίλιων θέσεων. Από την Μανσούρα, συγκεκριμένα, κτυπούσαν τους δικούς τους στο Σελλάιν τ’ Άππη. Έριχναν από το υψώματα νότια των Κοκκίνων και οι σφαίρες κατέληγαν στα φυλάκιά τους στη Μάλη. Και αντίθετα. Νόμιζαν ότι οι σφαίρες προέρχονταν από μας, ενώ εμάς κάποια στιγμή κόντεψαν να μας λείψουν τα πυρομαχικά γι’ αυτό και αγωνιούσαμε για τη συνέχεια. Ο ένας, όμως, έδινε θάρρος στον άλλο και όλοι προσπαθούσαμε να ξεπεράσουμε τους άλλους σε μαχητικότητα. Το ηθικό μας ήταν πάνω από ακμαιότατο.
»Δεν είναι υπερβολή να προσθέσω, πως κάποια στιγμή νομίσαμε ότι δεν θα ζούσε ένας, με τα δεδομένα που υπήρχαν. Οφείλουμε τη σωτηρία μας στην ηρωική μας αντίσταση, στη σύγχυση των Τούρκων με το να αλληλοπυροβολούνται, στη μεγάλη βοήθεια που είχαμε από την πλευρά των Πηγαινιών-Πύργου τις ώρες της μάχης, αλλά και στον άγιό μας, τον Άγιο Γεώργιο, στον οποίο είναι αφιερωμένη και η εκκλησία μας. Δεν θα ξεχάσω ποτέ, ότι κατά τους τουρκικούς βομβαρδισμούς στις 8/8/64, από τουρκικές εμπρηστικές βόμβες «ναπάλμ» προκλήθηκε πυρκαγιά κοντά στα σπίτια, η οποία, όμως, έσβησε από μόνη της όταν πλησίασε στην εκκλησία! Επίσης: Ένα τουρκικό βλήμα μπαζούκας που έπεσε σε κυπαρίσσι στην αυλή της εκκλησίας, τόλμησε να το πάρει και να το πετάξει ο γενναίος Ηλίας Προδρόμου χωρίς αυτό να εκραγεί! Ο Θεός και ο άγιος έβαλαν το χέρι τους…» (Ο Προδρόμου, παλιός αγωνιστής της ΕΟΚΑ από τον Πύργο Λεμεσού, είχε τρέξει για βοήθεια του Μοσφιλιού από τις αρχές του 1964).
ΕΝΩ οι Τούρκοι, με την πάροδο των ωρών, προωθούνταν συνεχώς κυρίως από την πλευρά του Αγίου Θεοδώρου, οι αμυνόμενοι έκαναν συνεχείς εκκλήσεις προς τους Σουηδούς ειρηνευτές που βρίσκονταν στο χωριό να επέμβουν ώστε να σταματήσει η επίθεση. Ανταπόκριση δεν υπήρξε, αλλά μόνο μετά το μεσημέρι, όταν υπήρξε η απειλή γενικής επίθεσης των ελληνικών δυνάμεων σ’ ολόκληρη την Τηλλυρία.
ΔΕΝ ήταν, όμως, μόνο η απειλή που έκανε τους στασιαστές επιδρομείς να κάμουν πίσω. Ήταν και η απώλεια ενός Γιουρούκη αξιωματικού από την Τουρκία – του «κάπτεν Ζαφέρ» – ο οποίος κατόρθωσε να ανεβεί από την χαράδρα του Αγίου Θεοδώρου στο ύψος του χωριού, όπου όμως μια ριπή ενός των υπερασπιστών του, τον άφησε νεκρό. Από πλευράς των αμυνομένων κατοίκων, την ημέρα της αντίστασης είχε τραυματισθεί σοβαρά ο μαχητής Χρίστος Ιωάννου και ελαφρά η εννιάχρονη Ελευθερία Ευαγόρου.
Νεκροί κατά τη μάχη ήταν…ένας γάιδαρος, δίπλα στον οποίο έπεσαν τρία βλήματα όλμων, ένας πετεινός, μερικές κότες και πολλά κοτοπουλάκια! Αξιωματικός του ΟΗΕ, που ήρθε στο χωριό μετά τη μάχη, και είδε τα «θύματα», είπε ειρωνικά: «Οι Τούρκοι μόνο γαϊδούρια μπορούν να σκοτώνουν και περιμένουν να νικήσουν;»
Η φωνή της Ιστορίας από τον…Μοσφίλιο Ανδρόνικο
Η ΑΠΟΤΥΧΙΑ των Τούρκων να καταλάβουν το Μοσφίλι ήταν γεγονός. Με πολλαπλάσιες δυνάμεις και σύγχρονα μέσα, δεν μπόρεσαν να κάμψουν την αντίσταση ολιγάριθμων παληκαριών που προασπίζονταν τα ιερά και τα όσια τους, τη ζωή και το βιος τους. Ως εκ τολυτου, άξιζαν πέρα για πέρα τα συγχαρητήρια του Προέδρου Μακαρίου και του υπουργού Εσωτερικών Πολύκαρπου Γιωρκάτζη, οι οποίοι έσπευσαν τις επόμενες ημέρες στο Μοσφίλι για να τους σφίξουν το χέρι των κατοίκων και να τους συγχαρούν. Είχε πει τότε ο Μακάριος:
«Είμαι ιδιαιτέρως ευτυχής διότι επισκέπτομαι την πατριωτικήν κοινότητα Μοσφιλίου, η οποία ελκύει τον θαυμασμόν ολοκλήρου του κυπριακού λαού. Ήλθα εδώ δια να μεταφέρω θερμόν χαιρετισμόν, τόσον προς την ηρωικήν κοινότητα Μοσφιλίου, όσον και προς τους ηρωικούς υπερασπιστάς αυτής εθνοφρουρούς και να σας διαβεβαιώσω ότι ολόκληρος ο ελληνικός κυπριακός λαός και η Κυβέρνησις ίστανται παρά το πλευρόν σας. Αποδείξατε δια της ηρωικής αντιστάσεώς σας, ότι έχετε ελληνικήν ψυχήν. Αντισταθείτε και δεν θα εγκαταλείψωμεν την ηρωικήν Τηλλυρίαν, αγωνιζόμενοι μέχρι της ολοκληρώσεως των πόθων μας».
ΕΝΑ ηρωικό γεροντάκι, ο 75χρονος Ανδρόνικος Αργυρού, που στεκόταν λεβέντικα πιο πάνω με μια ελληνική σημαία κι ένα δίκανο στα χέρια, είπε, απευθυνόμενος στον Αρχιεπίσκοπο, με τη βροντερή φωνή του να αντιλαλεί στους γύρω λόφους: «Μακαριότατε, θα αντισταθούμε!. Πόδι Τούρκου δεν θα πατήσει το Μοσφίλι!» Μ’ αυτό, ο φλογερός εκείνος ορεσίβιος ηλιοκαμένος αγρότης, απέδειξε ότι επάξια είχε το όνομα Ανδρόνικος (άνδρας+νίκη).
ΣΤΗ συνέχεια, στους κατοίκους και υπερασπιστές του Μοσφιλιού διένειμε τρόφιμα και είδη ιματισμού ομάδα κυριών από μέρους των φιλανθρωπικών Οργανώσεων Λευκωσίας. Ήταν οι κυρίες Αλίκη Μικελλίδου, Λία Τσεριώτη, Μαρία Μίτλετον, Μαρούλα Μαρκίδου, Καλλιόπη Χριστοφίδου και Λούλα Σιουκούρογλου.
ΑΠΟΡΘΗΤΟ, λοιπόν, κρατήθηκε το Μοσφίλι στις 18 Ιουνίου ’64 και δεν επέτρεψε την επέκταση των Τούρκων και τη μόλυνση της γης του. Για να βρεθεί και πάλι πρωτοπόρο στις επάλξεις του καθήκοντος τον Αύγουστο του ίδιου χρόνου κατά τις εκκαθαριστικές επιχειρήσεις της νεοσύστατης Εθνικής Φρουράς, όταν τα σχέδια των στασιαστών για δημιουργία τουρκικού προγεφυρώματος στην Τηλλυρία γίνονταν θρύψαλα .
Το σπαρακτικό SOS των Μοσφιλιωτών!
ΚΑΙ η λυπηρή κατάληξη της ιστορικής αυτής έρευνας, που αποτελεί και το μεγάλο παράπονο των Μοσφιλιωτών:
«Περάσαμε από πολλές δυσκολίες, κινδύνους και βάσανα, αλλά κρατήσαμε τον τόπο μας ελεύθερο. Όμως, οι εκάστοτε κυβερνώντες παραμελούν την περιοχή μας. Η μεγάλη αλήθεια είναι πως, αν δεν υπήρχε η αντίσταση του χωριού μας και αργότερα το 1974, οι Τούρκοι θα έφταναν ως την Πόλη Χρυσοχούς. Μέχρι και σήμερα αντιστεκόμαστε και προσπαθούμε, μαζί με τους απόδημούς μας, να κρατήσουμε το χωριό. Οι αγώνες και θυσίες ζώντων και νεκρών μαχητών μας αποτελούν για μας τιμή και εμψύχωση και μας κρατούν συνεχώς σε εγρήγορση. Όμως θέλουμε οπωσδήποτε βοήθεια, αφού ανησυχούμε ακόμη και για την ασφάλειά μας. Το γιατί, οι αρμόδιοι το ξέρουν. Τα Κόκκινα είναι για την περιοχή συνεχής κίνδυνος. Ασταμάτητα ενισχύονται και αναπτύσσονται οι εκεί Τούρκοι στρατιωτικοί. Τους βάλαμε ρεύμα δωρεάν, ακόμη και στα φυλάκιά τους, ενώ οι Αττίλες μπορούν να διακινούνται μέσω Πύργου-Μανσούρας και να μεταφέρουν ό,τι θέλουν χωρίς κανέναν έλεγχο! Σε αντίθεση με μας, που για να περάσουμε από τον Λιμνίτη υφιστάμεθα πολλούς περιορισμούς. Είναι αυτά μέτρα ειρήνευσης, ή καταπίεσης;»

Πώς οργανώθηκε το ηρωικό Μοσφίλι το 1964
Με το που μπήκε το 1964, οι Τούρκοι άρχισαν να μην επιτρέπουν τη διέλευση Ελλήνων από την Μανσούρα. Μόνο στους κατοίκους του Μοσφιλιού, κι αυτό για μικρό χρονικό διάστημα. Εθελοντές μαχητές από την περιοχή Μόρφου (Αργάκι-Κυρά-Κατωκοπιά και Ζώδιες), μπόρεσαν να φτάσουν στο Μοσφίλι σε…σακιά σιτηρών και με οδηγούς κατοίκους του χωριού, τους οποίους οι Τούρκοι στην αρχή δεν σταματούσαν. Στη συνέχεια όμως, η διέλευση Ελλήνων μέσω Μανσούρας και άλλων τούρκικων χωριών της Τηλλυρίας απαγορευόταν εντελώς. Ακόμα και τα αυτοκίνητα που μετέφεραν αρρώστους προς Πύργο και Λευκωσία σε περίπτωση ανάγκης, φρόντιζαν να τα ακινητοποιούν με καρφιά στο δρόμο, αφού κατάστρεφαν τα λάστιχά τους! Επίσης οι Τουρκοκύπριοι τρομοκράτες, όχι μόνο δεν επέτρεπαν στους Μοσφιλιώτες να περιποιηθούν τα περιβόλια τους στην περιοχή Αγίου Θεοδώρου-Μανσούρας προκειμένου αυτά να ξεραθούν, αλλά τους έκλεβαν και τον καρπό, ενώ πολλά δέντρα τα έκοψαν και έκαναν φυλάκια!
ΜΕ δεδομένες τις ολοένα εντεινόμενες προκλήσεις των Τούρκων, με υπόδειξη αξιωματικού, οι κάτοικοι του Μοσφιλιού κατέλαβαν και οργάνωσαν το ύψωμα «Όλυμπος», που ήταν στρατηγικής σημασίας για την άμυνα του χωριού. Οι 21 μάχιμοι του χωριού, εντός από τον «Όλυμπο» επάνδρωναν θέσεις και σε δυο άλλα καίρια σημεία του χωριού. Από πλευράς τους, οι Τούρκοι κάτοικοι όλων των χωριών της περιοχής (Μανσούρας, Αγίου Θεοδώρου, Πηγής, Αγίου Γεωργίου, Αλέφκας και Σελλάιν τ’ Άππη) είχαν συγκεντρωθεί στα Κόκκινα, πλην των τρομοκρατών που επάνδρωναν θέσεις στα χωριά αυτά.
Ο ΤΟΥΡΚΙΚΟΣ κλοιός γύρω από το Μοσφίλι γινόταν ολοένα και πιο ασφυκτικός, οπότε εγκαταστάθηκε μόνιμα στο χωριό ο ανθυπολοχαγός Ανδρέας Δ. Πυρπολητής, ο οποίος έδρευε στον Κάτω Πύργο και από νωρίς το 1964 εκπαίδευε εντατικά μάχιμους άντρες από το χωριό, όπως και από τον Πάνω Πύργο, τα Πηγαίνια και το Μοσφίλι. Φρόντισε επίσης να πάρει όπλα στο χωριό και να κατασκευάσει στην περίμετρό του διπλή σειρά χαρακωμάτων και θέσεων μάχης. Θέσεων, που επανδρώνονταν τις νύχτες από τους μάχιμους υπερασπιστές και την ημέρα από σκιάχτρα…γερόντων, αφού οι μάχιμοι έπρεπε να κοιμηθούν. Βλέποντας τους «γέροντες», οι Τούρκοι άρχιζαν πυρά καθημερικώς χωρίς τελειωμό! Οι Μοσφιλιώτες είχαν καμουφλάρει επίσης μεγάλες πέτρες που έμοιαζαν με ανθρώπους και οι Τούρκοι «έβγαζαν το άχτι τους» σ’ αυτές!
ΓΙΑ μήνες το Μοσφίλι βρισκόταν σε κλοιό ομηρίας των Τούρκων, αλλά και σε υθμούς αντίστασης των κατοίκων μέχρι θανάτου. Συνήθως δεν απαντούσαν στα πυρά των Τούρκων για λόγους οικονομίας στα πυρομαχικά, όμως όταν αναγκάζονταν να ρίξουν έστω και έναν πυροβολισμό, οι τρομοκράτες τους έριχναν χιλιάδες! Όλο το χωριό ζούσε συνεχώς σε ρυθμούς πραγματικού πολέμου, όπως κατά την Επανάσταση οι Μεσολογγίτες, που τους περιέσφιγγαν κι εκείνους οι Τούρκοι. Όλοι ο Μοσφιλιώτες – μαχητές, γυναίκες, παιδιά και ηλικιωμένοι – ήσαν ολότελα πια ταγμένοι στην αντίσταση. Στις επάλξεις σαν ένας άνθρωπος, αποφασισμένοι για όλα. Να πέσουν μαχόμενοι μέχρις ενός, αλλά να μην επιτρέψουν την κατάληψη του χωριού τους από τους επίβουλους αλλόπιστους. Υπό την καθοδήγηση, μάλιστα, συγχωριανού τους σιεφ, οργάνωσαν και λειτούργησαν με επιτυχία κοινό σιτηρέσιο, μεσημέρι και βράδυ.
Ο ΠΥΡΠΟΛΗΤΗΣ, με τις νουθεσίες, τη στρατιωτική του κατάρτιση και τις τολμηρές του ενέργειες, τους είχε εμπνεύσει σε τέτοιο βαθμό, που όλοι βρίσκονταν στις επάλξεις της τιμής και του χρέους επί 24ώρου βάσεως. Κι αυτά μέχρι τις 18 Ιουνίου 1964, όταν το Μοσφίλι δέχτηκε τη ξαφνική τουρκική επίθεση με όλα τα πολεμικά μέσα πεζικού και από όλες τις πλευρές από τους Τούρκους. Τους τρομοκράτες στασιαστές της περιοχής, οι οποίοι είχαν ενισχυθεί και από τους φοιτητές τους που σπούδαζαν στην Τουρκία και επέστρεψαν για τις καλοκαιρινές τους διακοπές, αλλά και εκατοντάδες αξιωματικούς και άνδρες του τουρκικού στρατού, οι οποίοι έφθασαν παράνομα με πλοιάρια, αυξάνοντας κατά πολύ την τοπική στασιαστική δύναμη.
Άριστες οι σχέσεις Ελλήνων – Τούρκων αλιά, όμως οι Εγγλέζοι τις μόλυναν…
ΑΡΙΣΤΕΣ ήταν οι σχέσεις των Ελλήνων και Τούρκων της Τηλλυρίας παλιά. Χαρακτηριστικές οι δηλώσεις κατοίκου Μοσφιλιού, αγωνιστή της ΕΟΚΑ και μαχητή του 1963-64 στη γιγάντια προσπάθεια να παραμείνει η περιοχή ελληνική:
«Παλιά, οι σχέσεις Ελλήνων και Τούρκων της Τηλλυρίας ήταν άριστες. Δεν χώριζες τον Έλληνα από τον Τούρκο. Μέχρι γιορτές στις εκκλησίες έκαναν οι Τούρκοι. Θυμάμαι ακόμα που έρχονταν και έλεγαν τον Λάζαρο την ημέρα της γιορτής του και οι Έλληνες τους φίλευαν με αβγά. Οι μισοί Τούρκοι της περιοχής ήταν βαφτισμένοι με ελληνικά ονόματα. Πολλοί ακόμα πήγαιναν στα σχολεία μας για να μάθουν Ελληνικά. Πηγαίναμε σε γάμους Τούρκων. Και αντίθετα. Τρώγαμε μαζί, διασκεδάζαμε. Στα Κόκκινα υπήρχε η εκκλησία των Αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης, όπου στις 21 του Μάη γινόταν μεγάλη γιορτή. Δυστυχώς, την εκκλησία αυτή την ισοπέδωσαν μετά την εισβολή. Στα Κόκκινα, επίσης, που τότε είχαν γύρω στους 400 κατοίκους, πολλά χωράφια είναι ιδιοκτησία των κατοίκων του Μοσφιλιού και τα οποία οι Τούρκοι σφετερίζονται μέχρι σήμερα.
»Οι καλές σχέσεις Ελλήνων και Τούρκωνχάλασαν, όταν μετά την έναρξη του αγώνα της ΕΟΚΑ, διορίζονταν ολοένα από τους Άγγλους νεαροί Τούρκοι ως επικουρικοί αστυνομικοί. Αυτους, εξωθούσαν οι Άγγλοι εναντίον μας. Τότε εγώ πήγαινα καθημερινά με ποδήλατο στον Παχύαμμο και έκτιζα και θυμάμαι που συχνά έβλεπα αυτοκίνητο «Λαντ Ρόβερ» του στρατού στο σπίτι του Ζιά, αγροφύλακα των Κοκκίνων. Επίσης, Έλληνες της Μανσούρας έβλεπαν Άγγλους να ξεφορτώνουν νύχτα όπλα σε σπίτια Τούρκων μέσα στο χωριό. Γι’ αυτά ενημερώναμε τους τότε υπεύθυνους, αλλά αυτοί μιλούσαν για «όνειρά» μας! Ακόμα και αρχές του 1964, όταν οι Τούρκοι κτύπησαν το Μοσφίλι με όλμους και μπαζούκας και ενημερώσαμε τους υπεύθυνους στην Μόρφου, πάλι μας μίλησαν για «όνειρα»! Δεν μας πίστευαν, ακόμα κι όταν τους λέγαμε ότι έρχονταν πλοιάρια και ξεφόρτωναν όπλα και άλλο υλικό στον Όρμο της Μανσούρας και ότι από την Τηλλυρία τα διένειμαν σε όλη την Κύπρο μέσω των Σουηδών μελών της Ειρηνευτικής δύναμης του ΟΗΕ! Ως γνωστόν ένα τέτοιο φορτίο ανακαλύφθηκε σε τεθωρακισμένα Σουηδών «ειρηνευρών», όταν αυτά ανακόπηκαν στον Ποταμό του Κάμπου).
»Κατά την περίοδο 1960-63, όλοι οι κάτοικοι της Τηλλυρίας είμασταν μάρτυρες των πολεμικών προετοιμασιών των Τουρκοκυπρίων, οι οποίοι έφταναν στο σημείο να βάζουν κόκκινες σημαίες σε υψώματα της περιοχής. Να την κάνουν δική τους. Κι όχι μόνο στην Τηλλυρία. Από την Γυαλιά, που ήταν τουρκοχώρι, μέχρι και τη Λεύκα! Οι σχέσεις Ελλήνων και Τούρκων της Τηλλυρίας διαταράχθηκαν ππερισσότερού, όταν το 1959 μετά τη λήξη του αγώνα της ΕΟΚΑ, Τούρκοι της Μανσούρας δολοφόνησαν και τραυμάτισαν τρεις Έλληνες φιλοτελιστές από τη Λευκωσία, που πέτυχε να βρεθούν στο χωριό τους.
»Από κει και πέρα, οι φανατικοί Τουρκοκύπριοι υπέθαλπαν με κάθε τρόπο και μέσο το μίσος και την έχθρα εναντίον των Ελλήνων. Ακόμα και ονόματα Τούρκων με ελληνική καταγωγή τα άλλαζαν σε τούρκικα, όπως ο κοινοτάρχης της Μανσούρας Σάββας, που τον φώναζαν Σαμί! Στην Μανσούρα κατοικούσαν 15 οικογένειες Ελλήνων και ισάριθμες Τούρκων, στον Άγιο Θεόδωρο περί τις 35, στην Πηγή 6, στην Αλέφκα 50 και ελάχιστες στο Αγιορκούδι και στο Σελλάιν τ’ Άππη. Οι περισσότεροι Τούρκοι ήσαν γεωργοκτηνοτρόφοι και βοσκοί. Αυτοσυντήρητοι. Κύριο προϊόν τους τα αμύγδαλα, που απέφερε και καλά λεφτά, αφού μια οκά καθαρισμένα ήπληρωνόταν τρεις λίρες!..»
Ο Α. Πυρπολητής, θεμέλιο νίκης των ελληνικών όπλων
Για τον Ανδρέα Πυρπολητή πολλά μπορούν να λεχθούν. Περιορίζομαι μόνο σε όσα αφορούν την ημέρα αντίστασης και νίκης των κατοίκων του Μοσφιλιού:
«Ήμουν στον Κάτω Πύργο, όταν ακούσαμε τον ορυμαγδό των τουρκικών όπλων που έβαζαν κατά του Μοσφιλιού, τις αυγινές ώρες της 18ης Ιουνίου. Είχαμε διενεργήσει στις 16 του μηνός καταδρομική επιχείρηση στην διάρκεια της ημέρας εναντίον διμοιρίας γιουρούκηδων από την Τουρκία στο ύψωμα «Βραχώδες Ακόνι», που στέφθηκε και μεγάλη επιτυχία και φτάσαμε στον Πύργο την επομένη. Κατάκοποι και εξουθενωμένοι από την πείνα και, για πάρα πολλές ώρες, διψασμένοι. Εκεί στον Πύργο, είχα διαμηνύσει στους υπερασπιστές του Μοσφιλιού να είναι προσεκτικοί, γιατί οι Τούρκο, μετά την επιχείρησή μας ήταν σε απόγνωση και το χωριό θα ήταν ο πρώτος τους στόχος. Όπως και έγινε. Σκοπός μου, ήταν όπως την επομένη πάω μέσω των χαραδρών στο Μοσφίλι, όμως δεν πρόλαβα.
»Μόλις ειδοποιήθηκα για πολλούς πυροβολισμούς στην περιοχή Μανσούρας-Αγίου Θεοδώρου-Κοκκίνω, με την έναρξη της τουρκικής επίθεσης, κινητοποίησα τους ντόπιους μαχητές και κινηθήκαμε προς τα Πηγαίνια, με πρόθεση να πλαγιοκοπούμε με πυρά τους Τούρκους και να τους δυσκολεύουμε στην προώθησή τους προς το Μοσφίλι. Να προσθέσω εδώ, πως την προηγούμενη ημέρα κτυπήθηκε θανάσιμα από τουρκική σφαίρα κοντά στα Πηγαίνια ο Παύλος Μαυρογένης.
»Με την έναρξη της τουρκικής επίθεσης κατά του Μοσιλιού, οι μαχητές των Πηγαινιών βρέθηκαν στις θέσεις τους και έβαλλαν εναντίον των τρομοκρατών. Το ίδιο έκαναν και δυο ομάδες καταδρομέων με τις οποίες βρισκόμουν, με γερμανικά μυδραλιοβόλα (τουρτούρες). Στο μεταξύ είχα καλέσει τους Σουηδούς ειρηνευτές, να πουν στους Τούρκους πως «αν δεν σταματήσουν την επίθεσή τους, θα τους κάψουμε»! Παράλληλα, κάναμε κίνηση προς την Μανσούρα και στους «Βούππους» – μια περιοχή φάτσα στις τουρκικές θέσεις – και είμαστε έτοιμοι για έφοδο με «πυρ και κίνηση». Ευτυχώς οι Τούρκοι, που μανιωδώς κτυπούσαν το Μοσφίλι από παντού, δεν σχεδίασαν σωστά την επιχείρησή τους και τα πυρά έφταναν στους δικούς τους απέναντι! Εκείνο όμως, που καθόρισε την εξέλιξη της μάχης και την οπισθοχώρηση των Τούρκων, ήταν ασφαλώς η σθεναρή αντίσταση των υπερασπιστών του Μοσφιλιού, οι οποίοι υπερέβαλαν εαυτούς σε τόλμη και αποφασιστικότητα. Η σωστή αμυντική οργάνωση του χωριού, που μαζί κάναμε, και το πολύ υψηλό ηθικό τους την κρίσιμη εκείνη ημερα, μεγαλούργησαν. Κανένας τους δεν λιποψύχησε. Παρέμειναν όλοι στις θέσεις τους και τίμησαν με το παραπάνω την ελληνική καταγωγή τους. Έβαλλαν μανιωδώς και ακατάπαυστα εναντίον τους οι στασιαστές και οι γιουρούκηδες, προκάλεσαν φωτιές στην περίμετρο του χωριού, προωθούνταν συνέχεια, αλλά οι Μοσφιλιώτες στάθηκαν βράχοι στις επάλξεις. Η σωτηρία του Μοσφιλιού είχε ανεξίτηλη τη σφραγίδα τους και οι επερχόμενες γενεές θα θαυμάζουν και θα τιμούν τη γενναιότητα και την παληκαριά τους. Και δεν μιλώ μόνο για τους μαχητές, αλλά για όλους. και τις γυναίκες και τους γέροντες, οι οποίοι έδωσαν τα πάντα για να κρατήσουν τη γη τους.
»Δεν ήμουν την ώρα της μάχης στο Μοσφίλι και, κρίνοντας τα όσα έγιναν, λέγω ευτυχώς που δεν ήμουν, γιατί απ’ έξω είχα την ευκαιρία να συντονίσω τη βοήθεια που παρασχέθηκε στους υπερασπιστές του. Το χωριό δεχόταν πυρά με όλα τα όπλα, περιλαμβανομένων όλμων, ΠΑΟ και μπαζούκας. Από πολυβόλα επίσης, ο Τούρκοι είχαν πάρα πολλά, που κροτάλιζαν συνεχώς. Όταν αργότερα, στις μάχες τον Αύγουστο, καταλάβαμε τις τουρκικές θέσεις, ήταν αμέτρητοι οι κάλυκες των βλημάτων των ΠΑΟ που βρήκαμε, όπως και τεράστιες οι ποσότητες υλικού που είχαν αποθηκευμένα. Είχαν τεράστια αποθέματα.
»Η ηρωική αντίσταση των κατοίκων του Μοσφιλιού; έδωσε καθαρό το μήνυμα και προ την Κυβέρνηση και προς της Ειρηνευτική Δύναμη. Στην μεν Κυβέρνηση να αναλάβει τις ευθύνες της και να ενισχύσει την περιοχή, στα δε Ηνωμένα Έθνη ότι δεν μπορούσαν να συνεχίσουν να διευκολύνουν με πολλούς τρόπους τους Τούρκους, οι οποίοι απέδειξαν τις επίβουλες επιθετικές διαθέσεις τους. Αν δεν ήταν η νίκη του Μοσφιλιού, οι Τούρκοι θα προωθούνταν πολύ μακριά από την περιοχή των χωριών τους και θα έθεταν τις βάσεις ευρύτατου προγεφυρώματος. Κάτι τέτοιο, τον Αύγουστο του ’64 οι καταστάσεις για την πλευρά μας θα ήταν πολύ πιο δύσκολες στο να ξεκαθαρίσουν την παρανομία».
Ο ΑΝΔΡΕΑΣ Πυρπολητής, με φωτιά στο μυαλό, την καρδιά και τα χέρια, υπήρξε η ψυχή της αντίστασης στο Μοσφίλι και αναδείχθηκε ο ήρωας ολόκληρης της Τηλλυρίας. Και μόνο η παρουσία του στην περιοχή αποτελούσε εχέγγυο σταθερότητας και σιγουριάς. Και όχι μόνο οι κάτοικοι της Τηλλυρίας, αλλά και όλη η Κύπρος, αισθάνονταν τότε περήφανη για την όλη δράση του.
ΠΕΡΑΝ της εκπαίδευσης και στήριξης του ηθικού των κατοίκων της Τηλλυρίας, πολλές ήταν οι περιπτώσεις που ο Πυρπολητής παγίδευσε θέσεις, φυλάκια, μονοπάτια, βρύσες και καταυλισμούς των τρομοκρατών, αποτρέποντάς τους να τολμούν οτιδήποτε. Στην κυριολεξία, τους έκανε να μην θέλουν να νυχτώσει!
ΩΣ παράδειγμα, αναφέρω το εξής: Μια νύχτα, οι τρομοκράτες της Μανσούρας άρχισαν να βάλλουν εναντίον του Μοσφιλιού. Ο Πυρπολητής τους έριξε τότε τέσσερις οπλοβομβίδες μέσα στα φυλάκια τους, υπήρξαν θύματα και αμέσως σίγησαν. Ήξερε να ρίχνει στο ψαχνό, αλλά και να κάνει την κάθε δυνατή οικονομία στα πυρομαχικά, κι αυτά, με τη σκληρή εκπαίδευση που έκανε στους μάχιμους κατοίκους, τα εμπέδωσε σε όλους.
«Αυτοψία» Κοκκίνων, μέσω… γαϊδάρου!
ΗΤΑΝ Απρίλης του 1964, όταν ο υπεύθυνος για την άμυνα του Μοσφιλιού Α. Πυρπολητής, θέλοντας να περάσει από τα Κόκκινα και να δει τις οχυρώσεις και τις εγκαταστάσεις των Τούρκων, χρησιμοποίησε το εξής κόλπο:
Από τουρκική σφαίρα είχε τραυματισθεί γαϊδούρι κατοίκου του χωριού, οπότε είπε στους ΟΗέδες ότι ήταν δικό του και ζήτησε να τον βοηθήσουν να το πάρει σε κτηνίατρο στην Πόλη Χρυσοχούς. Δέχτηκαν. Τον ανέβασαν μαζί με το ζώο σ’ ένα ανοικτό τεθωρακισμένο τους και ξεκίνησαν. Αυτός με παλιά ρούχα και καπέλο. Καθ’ οδόν τους είπε να μην τρέχουν «μήπως και επηρεαστεί το ζώο», ενώ σκοπός του ήταν να δει καλύτερα τι ακριβώς γινόταν μέσα στα Κόκκινα. Όπως και έγινε. Εκτέλεσε την αποστολή του όπως την ήθελε με το θάρρος που τον διέκρινε. Στην Πόλη, ο γιατρός περίθαλψε το ζώο και οι στρατιώτες είπαν στον «ιδιοκτήτη» να τον μεταφέρουν πίσω στο Μοσφίλι μαζί με το ζώο. Αυτός αρνήθηκε ευχαριστώντας τους, αφού δεν ήθελε να ρισκάρει και δεύτερη διέλευση από τα Κόκκινα, το κύριο άντρο των τρομοκρατών της Τηλλυρίας.
Ο ίδιος αυτός αξιωματικός, ήταν εκείνος που παρέταξε όλμους και ετοίμασε τρήμα καταδρομών για να μπει στα Κόκκινα, μετά την κατάληψη του «Λωρόβουνου» και όλων των τουρκικών χωριών της περιοχής, το βράδυ της 8ης Αυγούστου 1964 μετά τους άγριους

Η παραλία των Κοκκίνων, όπως έχει διαμορφωθεί σήμερα.

φονικούς τουρκικούς βομβαρδισμούς που προηγήθηκαν. Σχεδίασε την επιχείρηση για νωρίς το βράδυ, αλλά ανώτεροι αξιωματικοί έκαναν λόγο για την άλλη ημέρα, όμως, τις πρωινές ώρες ήρθε εντολή από τη Λευκωσία να μην κινηθεί κανένας από τη θέση του. Έτσι έμειναν τα Κόκκινα κατεχόμενα μέχρι σήμερα, με τα τόσα και τόσα προβλήματα που συνέχεια δημιουργούν.
Να σημειωθεί, ότι στα Κόκκινα βρισκόταν το βράδυ που θα γινόταν η επίθεση και ο Ραούφ Ντενκτάς με πολλούς Τούρκους αξιωματικούς και περί τους 600 ένοπλους τρομοκράτες, που κατέφυγαν εκεί καταδιωκόμενοι από τις ελληνικές δυνάμεις.
Την ξεγέννησε ο άντρας της, πάνω σε σανίδια!
ΤΗΝ περίοδο που πολιορκείτο το Μοσφίλι, μια γυναίκα του χωριού επρόκειτο να γεννήσει, αλλά λόγω της κρίσιμης κατάστασης από τις συνεχείς επιθέσεις των Τούρκων, ήταν αδύνατο να μεταφερθεί στο νοσοκομείο του Πύργου ή της Πόλης Χρυσοχούς, ή έστω να πάρουν στο χωριό μαία. Έτσι, με τη βοήθεια μόνο του άντρα της, γέννησε πάνω σε σανίδια στο πάτωμα του σπιτιού τους, έχοντας κοντά τους και τη δίχρονη κόρη τους. Τον ομφάλιο λώρο έκοψε η γριά γιαγιά της λεχώνας και μόλις την επομένη έφθασε νοσοκόμα από τον Πύργο και βοήθησε μητέρα και παιδί.
ΤΟ ίδιο σκηνικό επαναλήφθηκε και αργότερα, κατά τη γέννηση του τρίτου παιδιού τους! Το ευτύχημα όμως είναι, ότι τα παιδιά έζησαν, μεγάλωσαν και σήμερα έχουν ευτυχισμένες οικογένειες.
ΑΛΛΑ υπάρχει και συνέχεια: Λίγο καιρό μετά τη γέννα στα σανίδια, επρόκειτο να γεννήσει και η μητέρα του ίδιου μαχητή. Μπόρεσαν ευτυχώς και την πήραν στο νοσοκομείου του Πύργου και το υγιέστατο αγοράκι το βάφτισε ένας Ελλαδίτης αξιωματικός ποντιακής καταγωγής, ο οποίος πρόσφερε πολλά στην προσπάθεια να παραμείνει ελληνική η Τηλλυρία.
(Αρχείο Νίκου Παπαναστασίου-απόσπασμα)

nikospa.wordpress.com

ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ: ΝΙΚΟΣ ΠΑΠΑΝΑΣΤΑΣΙΟΥ
18 Ιουνίου 2019

This entry was posted in Αταξινόμητα, ΑΡΘΡΑ, ΙΣΤΟΡΙΑ. Bookmark the permalink.